„Mi hoćemo, i to je naša dužnost, da donesemo kulturu i znanje narodu iz koga smo nikli, da mu pomognemo i zajedno sa njim pođemo u bolju budućnost.“*

*Iz uvodnog teksta prvog broja „Studenta“, 15. mart 1937. g.

Inicijacija

Beogradski univerzitet krajem 19. veka

Počeci institucionalnog studentskog organizovanja vezuju se za 1852. godinu, kada je osnovan Fond zapomoć siromašnim studentima u čijem upravljanju su učestvovali i sami studenti. Pored učenja i pomaganja kolegama, naši akademci su u drugoj polovini XIX veka odigrali značajnu ulogu u borbi za nacionalno oslobođenje i preporod. Nekadašnji studenti postajali su narodni velikani, naučnici, književnici i rodonačelnici naprednih političkih struja. Uvidevši snagu i potencijal visokoškolske omladine, kao i potrebu za njihovom konsolidacijom, 1867. godine osnovano je udruženje studenata „Pobratimstvo“. Ovo udruženje je natkrililo samonikle studentske klubove i imalo karakter predstavničkog tela studenata. Pomagajući narodno oslobođenje, ali i braneći profesore koji su pali u nemilost vlasti, u „Pobratimstvu“ se sticalo iskustvo korisno za rad u državnoj službi, ali i za rad na Velikoj školi. Tokom balkanskih i Prvog svetskog rata, ovi omladinci našli su se u dobrovoljačkim redovima, boreći se na prvoj liniji odbrane zemlje. Nakon završetka svetskog rata počeo je rad na obnovi ujedinjene kraljevine. Rad „Pobratimstva“ je polako jenjavao i bio usmeren pre svega na ekonomsko osnaživanje studenata sve do 1929. godine kada je udruženje ugašeno.

Reanimacija

Prvi broj časopisa Student, 1937. godine

Počev od školske 1931/32. godine, došlo je do spontanog oživljavanja i osnivanja stručnih studentskih udruženja na svim fakultetima, ali i ekonomsko-zdravstvenih i kulturno-sportskih organizacija, kao što su: Udruženje studentkinja, Potporno udruženje studenata, Studentska zadruga „Samopomoć“, Društvo studenata protiv tuberkoloze, Studentska menza, Akademsko pozorište, Akademsko pevačko društvo „Obilić“, Studentski mirovni odbor, Kulturno udruženje „Selo“, Studentski letovališni savez, Studentki sportski savez i dr. Njihova delatnost bila je usmerena na rešavanje gorućih problema studenata, kao što su zdravstveno stanje (oko 25% tuberkoloznih studenata) i problemi ishrane. Prve menze osnovali su i održavali sami studenti kao i neke spavaonice poput Doma studentkinja. Stručna udruženja su kulturni i naučni život obogatila javnim predavanjima, tribinama i debatnim klubovima, a uz pomoć donacija osnivala su i svoje biblioteke i izdavala skripte. Takođe, studenti su sebe ponovo stavili na raspolaganje borbi za slobodu misli i naučne produkcije u demonstracijama februara 1935. godine, kada je poginuo mladi Mirko Srzentić. Protiveći se uvođenju „univerzitetske policije“ studenti su u aprilu 1936. godine pokrenuli štrajk za odbranu autonomije univerziteta koji je plaćen životom još jednog studenta, Usmrćen je Žarko Marinović i to od ruke pripadnika Organizacije nacionalnih studenata (ORNAS-a), koja je potom ukinuta. Ovaj dan, 06. april, slavi se kao dan studenata Beograda. Iste godine dolazi do jačanja i ujedinjenja studentskog pokreta u Akcionom odboru stručnih studentskih udruženja, koji je preteča današnjeg Saveza studenata Beograda. Godina 1936. bila je prelomna i za modernizaciju odnosa profesor-student. Novoizabrani rektor, profesor Pravnog fakulteta dr Dragoslav Jovanović, priznao je doprinose svojih učenika u odbrani akademskih sloboda i uveo nove oblike saradnje. Glas studenata se slušao prilikom utvrđivanja iznosa školarina i upisnina, prilikom organizovanja nastave i ispitnih rokova, kao i u izradi uredbi o radu fakulteta. Pokrenut je naš prvi studentski časopis – „Student“ – i ostvarena iznenađujuće živa međunarodna sradnja sa evropskim i svetskim omladinskim organizacijama. Ovaj period najviše podseća na današnje okolnosti pluralizma studentskih udruženja i saradnje sa nastavnicima i prosvetnim vlastima.

Ideologizacija

Studentski protest u Beogradu 1968. godine

Razvojem preteće fašističke ideologije tokom tridesetih godina, studenti kod nas i u inostranstvu pokretali su zajedničke mirovne inicijative, pokušavajući da spreče neizbežno. Neminovnost je ubrzo došla i ponovo povukla omladinu u borbene redove. U rovovima, šumama i koncentracionim logorima, školarci su opet prolivali krv za odbranu ljudskih vrednosti i pokazali da zrelost i mladost mogu biti jedno u drugom. Posle teškog rata usledio je težak mir. Omladina je nastavila svoju borbu na radnim akcijama, gradeći pruge, puteve, čitava naselja i gradove. Promena društvenog uređenja i uvođenje jednopartijskog sistema je svoj odraz imala i u studentskom organizovanju. Ustoličena je samo jedna organizacija sa svojim sekcijama i razgranatim aktivnostima, koja je ostala zapamćena po jednom od svojih naziva – Univerzitetska konferencija Saveza socijalističke omladine (UKSSO). Politička zajednica je „mladim proleterima“ priznala „doprinose revoluciji“ i izdvajala značajna sredstva za njihovu samostalnu naučnu, kulturnu, društvenu i sportsku delatnost. Svoj prilično privilegovan socijalni položaj, studenti su mahom koristili za povezivanje, debatovanje i usavršavanje svojih stavova o ondašnjoj društvenoj stvarnosti. Ove aktivnosti, koje su po pravilu ostajale verne ideologiji komunizma, rezultovale su velikim demonstracijama na ulicama Beograda 1968. godine. Bitka za pravednije društvo i vraćanje slobodarskim vrednostima okončana je čuvenom rečenicom maršala Josipa Broza Tita: „studenti su u pravu!“ Ipak, time nije mnogo promenjeno, a kroz par godina studenti su bili u prilici da brane svoje profesore koji su zbog svojih ideala proglašeni disidentima i izbačeni sa Univerziteta. Nepokolebljivi studenti su u svom domenu, sredstvima koja su im bila na raspolaganju, vršili stalnu kritiku i uticaj na društvo i to izdanjima Studentskog izdavačkog centra (SIC), časopisa za književnost, kulturu i društvena pitanja „Vidici“, lista „Student“ i brojnim pamfletima. Svoj materijalno-zdravstveni položaj i kulturno-politički značaj osnaživali su zahvaljujući priznatom društvenom uticaju koji su imali na institucije poput: Studentskog centra, SKC-a, Studentske poliklinike, Doma kulture „Studentski grad“, AMD „Akademac“, Zadruge studenata, Studentskih odmarališta Srbije, AKUD-a, ZPU-a, USFOK-a i dr.

Politizacija

Raspadom komunističkog uređenja države, došlo je do sumnjivog privatizovanja studentske imovine i slabljenja uticaja na brojne ustanove. Tokom poslednje decenije XX veka novi društveni potresi zahvatili su Srbiju i omladina je, već tradicionalno, prva stala u odbranu naroda. Na masovnim demonstracijama marta 1991. godine, još jedan student je dao život za slobodu misli i govora, a zahtev za poštovanjem demokratije akademci su uputili i na svojim okupljanjima tokom sledeće godine. Doba ratne euforije i strahota, međunarodnih sankcija i nemaštine obrušilo se na našu zemlju podrivajući osnovne ljudske vrednosti i slobode. U opštoj političkoj, kulturnoj i moralnoj krizi devedesetih godina prošlog veka, i studentsko organizovanje je postalo poprište polarizacije pristalica vladajućeg režima sa jedne i njegovih protivnika sa druge strane. Pristalice režima uspeli su da pobede na izborima za Savez studenata Beograda, tada još uvek jedinu reprezentativnu organizaciju, a svoj položaj osigurali su nedemokratskim novinama u Statutu. U datim okolnostima, raskućena većinska populacija studenata je svoje poruke narodu slala kroz novoosnovana alternativna udruženja: studentske unije, asocijacije, federacije i dr. Upravo ova nova udruženja postala su nosioci stare slave omladine i novi izraz njene avangarde.

Studentski protest u Beogradu 1996/1997. godine

U školskoj 1996/97. godini ovi studenti su, zahtevajući vladavinu prava, pokrenuli veliki tromesečni protest zbog lažiranja izbornih rezultata. Protest je omasovljen i postao je oličenje opšte narodne volje, pred kojom je vlast napokon popustila i priznala poraz na izborima. Uviđajući snagu akademske zajednice, koju čine mudrost profesora i srčanost studenata, režim je prestao da se bori za njenu naklonost i nastojao da je zauzda i stavi pod direktnu kontrolu. Restriktivnim Zakonom o univerzitetu iz 1998. godine, ukinut je conditio sine qua non univerziteta – njegova autonomija. Nastavnici i studenti su se ponovo našli sa iste strane barikada, braneći akademske slobode, ali ovoga puta bez željenih rezultata. Profesori su otpuštani, a studentima je uskraćen bilo kakav uticaj na rad univerziteta. Savest akademaca i njihova svest o teškoj situaciji u kojoj se zemlja našla, navela ih je na intenziviranje napora za očuvanjem univerziteskih tradicija i konačnim uspostavljanjem demokratskih tekovina u društvu. Iste godine osnovana je Studentska unija Srbije, a naredne godine i Studentski pokret „Otpor!“, koji je ubrzo prerastao u Narodni pokret. Brojne akcije i medijski angažman sprovođene su u otežanim uslovima usled tragičnih posledica bombardovanja naše zemlje, a kulminirale su oktobra 2000. godine. Tada, na pragu novog milenijuma, studenti su se pridružili opštenarodnom buntu zbog ponovnog lažiranja izbornih rezultata, te svojom brojnošću i upornošću zajedno sa svojim profesorima doprineli ispravljanju učinjene nepravde.

Evropeizacija

Posle oktobarskih promena, 2000. godine ponovo je uspostavljena koliko-toliko demokratska uprava u Savezu studenata Beograda. Sada se studentska scena suočila sa novom pojavom, nalik onoj s početka tridesetih godina prošlog veka – sa pluralizmom studentskih organizacija. Od svih, u slobodnom nadmetanju, svojim radom i masovnošću najviše su se istakle Savez studenata Beograda i Studentska unija Srbije. U roku od dve godine je donesen novi Zakon o univerzitetu kojim se garantuje učešće studenata u upravljanju univerzitetom i fakultetom putem studentskog parlamenta. Budući da status, finansiranje i nadležnosti studentskog parlamenta nisu adekvatno uređeni, on je osnivan i gašen na svega nekolicini fakulteta u čitavoj Srbiji. Kao rešenje ovog problema studentske organizacije predlažu donošenje Zakona o studentskom organizovanju, koji će biti prvi akt ove vrste još od Uredbe o udruženjima slušaoca univerziteta iz 1934. i 1936. godine. Iako su studenti punopravno učestvovali u izradi većine zakona koji se na njih odnose, i dalje nailaze na ozbiljne probleme prilikom primene ovih propisa. Da li će se i kako ovaj trend nastaviti, pokazaće se već narednih meseci jer je pred nama osetljiv period uvođenja novih principa visokog obrazovanja.

**Ovaj tekst je uz manje izmene objavljen u monografiji: UNIVERZIITET U BEOGRADU 1838-2005 – Sto godina prvog srpskog Zakona o univerzitetu, BU, Beograd, 2005